نسیم خرد

نسیم خرد

اعتبارسنجی انواع معرفت در تجربه‌گرایی معتدل با تأکید بر اندیشه‌های حکمای سده اخیر حوزه علمیه قم

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
چکیده
در تاریخ فلسفه، جان لاک اولین فیلسوفی است که اثر مستقلی دربارۀ مسائل معرفت‌شناسی نوشت و در کسب معرفت، اصالت را به تجربه داد. با توجه به تجربی‌گرایی اعتدالی او، قرابت دیدگاهش دربارۀ تجربه به معرفت‌شناسی اسلامی، حاکمیت تجربه‌گرایی در اندیشه معاصر غرب و اولویت بحث اعتبار انواع معرفت در بین مباحث معرفت‌شناسی، این مقاله با روش تحلیلی و انتقادی، به تحلیل و بررسی دیدگاه لاک دربارۀ انواع شناخت و ارزش معرفتی هر یک پرداخته و بر اساس معرفت‌شناسی اسلامی -با تأکید بر آراء حکمای سده اخیر حوزه علمیه قم- به این نتایج دست یافته است که لاک، به رغم سرشت نسبتاً معتدلش در تجربه‌گرایی و مبتلا نشدن به شکاکیت، اما نتوانسته از عهدۀ تبیین درست انواع معرفت و اعتبارسنجی هر یک برآید. منشأ این امر را باید در ابهام و تعارض در تقسیم‌بندی معرفت و عدم توجیه مناسب در ارزش‌یابی انواع معرفت دانست. این امور در نهایت، نشان از ضعف مکتب تجربه‌گرایی و بی‌کفایتی معرفتِ تجربی دارد که در اخلاف لاک، مانند هیوم، با چالش‌های معرفتی بیشتری روبرو شد و سر از تجربه‌گرایی افراطی و شکاکیت درآورد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Validation of types of knowledge in moderate empiricism With an emphasis on the thoughts of the sages of the last century of Qom seminary

نویسنده English

Majid AbolghasemZadhe
Assistant Professor, Department of Islamic Ethics, University of Islamic Education, Qom, Iran
چکیده English

In the history of philosophy, John Locke is the first philosopher who wrote an independent work on epistemological issues and experienced originality in acquiring knowledge. Considering his moderate empiricism, the closeness of his view on experience to Islamic epistemology, the dominance of empiricism in contemporary western thought and the priority of discussing the validity of types of knowledge among epistemological topics, this article analyzes and examines Locke's view on the types of cognition and the epistemic value of each One has been paid. And based on Islamic epistemology - with emphasis on the opinions of the sages of the last century of Qom seminary - he has reached these results that despite his relatively moderate nature in empiricism and not suffering from skepticism, Locke could not handle the correct explanation of the types of knowledge and the validation of each one. The origin of this should be seen in the ambiguity and conflict in the division of knowledge and the lack of proper justification in the evaluation of types of knowledge. Ultimately, these matters show the weakness of the empiricism school and the inadequacy of empirical knowledge, which, unlike Locke and Hume, faced more epistemological challenges and turned away from extreme empiricism and skepticism.

کلیدواژه‌ها English

moderate empiricism
types of knowledge
empirical knowledge
value of types of knowledge
John Locke
sages of the last century of Qom seminary
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله، الشفا: الإلهیات، قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، 1404ق (الف).
ــــــــــ، الشفا: المنطق، ج1، قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، 1404ق (ب).
ــــــــــ، التعلیقات، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الإسلامی، 1404ق (ج). ‏
ابوالقاسم‌زاده، مجید، معرفت‌شناسی اخلاق در اندیشه اسلامی، قم: مجمع عالی حکمت اسلامی، 1396.
اردستانی، محمدعلی، نفس‌الأمر در فلسفه اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392.
بهمنیار‌بن‌مرزبان، التحصیل، تهران: دانشگاه تهران، 1375.
جمال‌پور، بهرام، انسان و هستی، تهران: هما، 1371.
جوادی آملی، عبدالله، انتظار بشر از دین، قم: اسراء، 1389 (ب).
ــــــــــ، آفاق اندیشه، قم: اسراء، 1389 (الف).
ــــــــــ، تبیین براهین اثبات خدا، قم: اسراء، 1384 (ب).
ــــــــــ، تحریر إیقاظ النائمین، ج2، قم: اسراء، 1394.
ــــــــــ، تحریر رساله الولایه، ج1، قم: اسراء، 1393.
ــــــــــ، تفسیر انسان به انسان، قم: اسراء، 1389 (ج).
ــــــــــ، حیات عارفانه امام علی علیه‌السلام، قم: اسراء، 1389 (د).
ــــــــــ، دین‌شناسی، قم: اسراء، 1387 (ب).
ــــــــــ، رحیق مختوم، ج1، قم: اسراء، 1386 (الف).
ــــــــــ، سرچشمه اندیشه، ج4، قم: اسراء، 1386 (ج).
ــــــــــ، سروش هدایت، ج4، قم: اسراء، 1387 (الف).
ــــــــــ، شریعت در آینه معرفت، قم: اسراء، 1386 (ب).
ــــــــــ، معرفت‌شناسی در قرآن، قم: اسراء، 1384 (الف).
جعفرى، محمدتقى، مجموعه آثار، ج2 (تکاپوی اندیشه‌ها‏)، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفرى، 1392. ‏
ــــــــــ، مجموعه آثار، ج4 (معرفت‌شناسی‏)، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفرى، 1393. ‏
ــــــــــ، مجموعه آثار، ج8 (جبر و اختیار و وجدان‏)، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفرى، 1395. ‏
حائری یزدی، مهدی، ترجمه و شرح انتقادی رساله تصور و تصدیق صدرالمتألهین شیرازی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1381.
ــــــــــ، کاوش‌های عقل نظری، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1384 (الف).
ــــــــــ، علم کلی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1384 (ب).
ــــــــــ، جستارهای فلسفی (مجموعه مقالات)، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1384 (ج).
ــــــــــ، اصول معرفت‌شناسی در فلسفه اسلامی: علم حضوری، ترجمه سید محسن میری، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1391.
حسن‌زاده آملی، حسن، دروس معرفت نفس‏، قم: الف‌لام‌میم، 1385.
ــــــــــ، قرآن و عرفان و برهان از هم جدائى ندارند، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏، 1379.
ــــــــــ، نصوص الحکم بر فصوص الحکم‏، تهران: رجاء، 1375.
حسین‌زاده، محمد، پژوهشی تطبیقی در معرفت‌شناسی معاصر، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1385.
ــــــــــ، منابع معرفت، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1386.
حکاک، سید محمد، تحقیق در آراء معرفتی هیوم، تهران: مشکوه، 1380.
ــــــــــ، فلسفه تجربی انگلستان، تهران: سمت، 1390.
راسل، برتراند، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران: کتاب پرواز، 1390.
سبحانی، جعفر، نظریۀ المعرفۀ، قم: مؤسسه امام صادق (ع)، 1387.
سبزواری، ملا هادی، شرح المنظومه، تهران: ناب، 1422ق.
صدرالدین شیرازی، محمد، الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1410ق، ج1و3.
 طباطبایی، سید محمدحسین، بدایة الحکمة، قم: دفتر نشر اسلامی، 1414ق.
ــــــــــ، اصول فلسفه رئالیسم، قم: بوستان کتاب، 1387.
ــــــــــ، المیزان فی تفسیر القرآن، ج1، 2، 5و14 قم: دفتر نشر اسلامی، 1430ق.
ــــــــــ، رساله برهان، ترجمه: مهدی قوام‌صفری، در: سید محمدحسین طباطبائی، مجموعه رسائل، ج2، ص149-224، قم: بوستان کتاب، 1388 (الف).
ــــــــــ، رساله‌ای در علم، ترجمه: محمد محمدی گیلانی، در: سید محمدحسین طباطبائی، مجموعه رسائل، ج2، ص123-147، قم: بوستان کتاب، 1388 (ب).
ــــــــــ، نهایة الحکمه، قم: دفتر نشر اسلامی، 1416ق.
عارفی، عباس، مطابقت صور ذهنی با خارج: پژوهشی درباره رئالیسم معرفت‌شناختی و ارزش شناخت، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388.
فارابی، ابونصر، المنطقیات، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی، 1408ق.
فولکیه، پل، فلسفه عمومی یا مابعدالطبیعه، ترجمه یحیی مهدوی، تهران: دانشگاه تهران، 1370.
فیاضی، غلامرضا، درآمدی بر معرفت‌شناسی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1388.
کاپلستون، فردریک چارلز، تاریخ فلسفه (ج1: یونان و روم)، ترجمه سید جلال‌الدین مجتبوی، تهران: سروش، 1375.
ــــــــــ، تاریخ فلسفه (ج4: از دکارت تا لایب‌نیتس)، ترجمه غلامرضا اعوانی، تهران: سروش، 1390.
ــــــــــ، تاریخ فلسفه (ج5: فیلسوفان انگلیسی از هابز تا هیوم)، ترجمه امیر جلال‌الدین اعلم، تهران: سروش، 1375.
ــــــــــ، تاریخ فلسفه (ج6: از ولف تا کانت)، ترجمه اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، تهران: سروش، 1375.
مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1398.
ــــــــــ، چکیده‌ای از اندیشه‌های بنیادین اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1393.
ــــــــــ، شرح الهیات شفا، ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1391.
ــــــــــ، شرح برهان شفا، ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1384.
ــــــــــ، فلسفه اخلاق، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران: صدرا، 1389.
ــــــــــ، یادداشت‌های استاد مطهری، تهران: صدرا، 1394.
ملاّعبدالله، شهاب‌الدین حسین، الحاشیة علی تهذیب المنطق، قم: مؤسسه النشر الإسلامی، 1412ق.
موسوی خمینى، سید روح‏الله، (امام خمینی)، (1381)، تقریرات فلسفه امام خمینى، ج3، مقرر: عبدالغنى موسوى اردبیلى، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
ــــــــــ، (1389)، صحیفه امام، ج21؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
وال، ژان، بحث در مابعدالطبیعه، ترجمه یحیی مهدوی و دیگران، تهران: خوارزمی، 1370.
هاملین، دیوید، تاریخ معرفت‌شناسی، ترجمه شاپور اعتماد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1374.
هیوم، دیوید، رساله‌ای درباره طبیعت آدمی، ترجمه جلال پیکانی، تهران: ققنوس، 1395.
Hume, David, An Enquiry Concerning Human Understanding, Chicago, 1900.
Locke, John, An Essay Concerning Human Understanding, Pennsylvania State: University of Pennsylvania, 1999.