نسیم خرد

نسیم خرد

تحلیل سورهای اقلّی و اکثری؛ بازاندیشی ساختاری در کمّیت‌نماهای منطقی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌پژوه سطح سه، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.
2 استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
در منطق سنتی و نیز در نظام‌های منطق جدید، سورها به دو گونۀ کلی و جزئی محدود شده‌اند. این تقسیم دوگانه، علی‌رغم کارآمدی در ساده‌سازی ساختار قضایا، با چالش‌هایی معنایی در تبیین انواع دیگر گزاره‌ها مواجه می‌شود که نیازمند دقّت بیشتر در تحلیل ساختارهای سورمند است. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی – انتقادی و با هدف بازاندیشی در این انحصار، به تبیین امکان و درپی آن ضرورت ارائه‌ی ساختاری جدید برای کمّیت‌نماها پرداخته و سورهای اقلّی و اکثری یا به تعبیر دیگر طبقه‌بندی شده را به‌مثابۀ بدیلی کارآمد برای تقسیم دوگانه سنّتی معرّفی می‌سازد. این تبیین که بر پایۀ تحلیل قضایای جزئیه و پیوند ناگسستنی آن با اهمال بنانهاده شده است، ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای ساختار تقلیل‌گرایانۀ سنّتی و حفظ تمایز خویش با منطق فازی و منطق احتمالات، امکان تحلیلی دقیق‌تر و کامل‌تر از گزاره‌های موجود را فراهم نموده و از تحریف معنا در قلمرو زبان طبیعی، آیات وحیانی و احکام عقلی جلوگیری می‌نماید. نتیجۀ این بررسی، پیشنهاد چارچوبی جدید، انعطاف‌پذیر و پرکاربرد در تحلیل قضایاست که از تقابل دوگانه میان کلّیت و جزئیت عبور کرده و افق‌های نوینی را برای گسترش منطق زبانی و مفهومی پیش روی می‌نهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of Minor and Major Quantifiers: A Structural Reconsideration of Logical Quantification

نویسندگان English

Ali Sajjadi Abbas-Abadi 1
Ahad Faramarz Qaramaleki 2
1 Level Three (MA) Seminary Student, Khorasan Seminary (Ḥawza), Mashhad, Iran.
2 Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

In traditional logic, as well as in systems of modern logic, quantifiers have generally been restricted to two types: universal and particular. Notwithstanding the utility of this binary division in simplifying the structure of propositions, it encounters semantic difficulties in accounting for other kinds of statements, whose analysis requires greater precision in the examination of quantified structures. Adopting an analytical-critical approach and aiming to reconsider this exclusivist framework, this study explains both the possibility and, subsequently, the necessity of proposing a new structure for logical quantifiers. In this context, it introduces the minor and major quantifiers, or, in other words, classified quantifiers, as an effective alternative to the traditional binary division. This explanation, which is grounded in an analysis of particular propositions (qaḍāyā juzʾiyya) and their inseparable connection with indefiniteness (ihmāl), while drawing upon the achievements of the traditional reductionist structure, and at the same time preserving its distinction from fuzzy logic and probabilistic logic, provides the possibility of a more precise and comprehensive analysis of extant propositions. It further prevents the distortion of meaning in the domains of natural language, revealed verses, and rational judgments (aḥkām ʿaqliyya). The finding of this study is the proposal of a new, flexible, and highly applicable framework for the analysis of propositions—one that moves beyond the binary opposition between universality and particularity and opens new horizons for the expansion of linguistic and conceptual logic.

کلیدواژه‌ها English

particular proposition (qaḍiyya juzʾiyya)
quantitative indefiniteness
universal and particular quantifiers
probability logic
fuzzy logic
minor and major quantifiers (al-suwar al-aqalliyya wa-l-akthariyya)
1.      ابن بهریز، حبیب بن بهریز و ابن‌مقفع، عبدالله بن دادویه - دانش پژوه، محمد تقی. (1381). المنطق. مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
2.     ابن سینا، حسین بن عبد الله؛ اهوانی، احمد فواد؛ حسین، طه؛ زاید، سعید؛ و عفیفی، ابوالعلاء - مدکور، ابراهیم بیومی. (1405). الشفاء: المنطق. مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره).
3.     ابن سینا، حسین بن عبد الله و زارعی، مجتبی. (1381). الإشارات و التنبیهات. ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌ ق‍م‌ (مرکز النشر التابع لم‍ک‍ت‍ب‌ الإع‍لام‌ الإس‍لامی‌‌).
4.     ابن سینا، حسین بن عبد الله؛ معین، محمد؛ محقق، مهدی؛ و مشکوه، محمد - معین، محمد. (1383). منطق دانشنامه علائی. (مشکوه، محمد، ویراستار). دانشگاه بوعلی سینا.
5.     ابن‌نفیس، علی بن ابی‌حزم؛ طالبی، عمار جمعی؛ ملیت، فؤاد؛ و زیدانی، فرید. (2009). شرح الوریقات فی المنطق. دار الغرب الإسلامی.
6.     ابهری، أثیر الدین. (678). کشف الحقائق فی تحریر الدقائق. دست نویس.
7.     اخوان الصفا. (1412). رسائل إخوان الصفاء. الدار الإسلامیة.
8.     ارسطو؛ و بدوی، عبدالرحمن. (1980). منطق ارسطو. دار القلم.
9.     اژه‌ای، ‌محمد‌علی. (1387). جهت سور و جهت حمل در منطق قدیم. حکمت و فلسفه، 15(4)، 91–102.
10.   الخونجی، أفضل الدین. (1389). کشف الأسرار عن غوامض الأفکار. (خالد الرویهب، مصحح). مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
11.    ایزدی، ‌محمد؛ و دارابی، ‌علی‌رضا. (1390). باز تأملی انتقادی در بهره گیری از سور مرتبه دوم در تحلیل شرطی لزومی. منطق پژوهی، 3(2)، 1–24.
12.   برخورداری، ‌زینب. (1384). تطور تاریخی تقسیم گزاره حملی از حیث موضوع. مقالات و بررسی ها، 78(38)، 33–50.
13.   پورحسن، ‌قاسم؛ و احمدی، ‌بتول. (1397). نظریه‌ی احتمال و کفایت دلیل از منظر ریچارد سوئین‌برن. ذهن، 76(19)، 5–34.
14.   تفتازانی، مسعود بن عمر؛ و یزدی، عبدالله بن حسین. (1412). الحاشیة علی تهذیب المنطق. مؤسسة النشر الإسلامی.
15.   حسن زاده آملی، حسن. (1375). هزار و یک کلمه. بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
16.   خوئی، ابوالقاسم. (1418). موسوعة الإمام الخوئی. مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
17.   دارابی، ‌علیرضا. (1402). روش‌های مختلف صورت‌بندی سور شرطی. جاویدان خرد، 44(20)، 112–130.
18.   دغیم، سمیح؛ جهامی، جیرار؛ عجم، رفیق؛ و جبر، فرید. (1375). موسوعة مصطلحات علم المنطق عند العرب (ج 1). مکتبة لبنان ناشرون.
19.   دهقان، ‌مصطفی. (1402). واکاوی اعتبار قاعدۀ الحاق مشکوک به اعم اغلب. فقه و اصول (دانشگاه فردوسی مشهد)، 134(55)، 46–66.
20.  سبزواری، هادی بن مهدی؛ حسن زاده آملی، حسن؛ و طالبی، مسعود. (1369). شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده). نشر ناب.
21.   ستوده، ‌حسن. (1318). آمار. مجموعه حقوقی، 135(3)، 1350–1352.
22.  سهروردی، یحیی بن حبش و کوربن، هانری. (1372الف‌). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. (حبیبی، نجف قلی و نصر، حسین، ویراستاران). وزارت فرهنگ و آموزش عالی. موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
23.  صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم؛ سهروردی، یحیی بن حبش؛ قطب الدین‌ شیرازی‌، محمود بن‌ مسعود؛ حبیبی، نجف قلی؛ و خامنه‌ای، محمد - حبیبی، نجف قلی. (1392). حکمة الإشراق (تعلیقه ملاصدرا). (ضیایی، حسین، ویراستار). بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
24.  صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم و فرامرز قراملکی، احد - خامنه‌ای، محمد. (1378). التنقیح فی المنطق. (یاسی‌پور، غلامرضا، ویراستار). بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
25.  صدر، محمد باقر. (1418). دروس فی علم الأصول. جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
26.  طباطبایی، محمد بن علی. (1296). مفاتیح الأصول. مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
27.  طه، عثمان. (1375). قرآن. سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
28.  عظیمی، ‌مهدی. (1387). دلیل افتراض: گزارش و سنجش. پژوهشهای فلسفی کلامی، 36(9)، 103–120.
29.  عظیمی، ‌مهدی. (1396). از دلیل افتراض تا معرّفی و حذف سور وجودی. منطق پژوهی، 15(8)، 1–32.
30.  علامه حلی، حسن بن یوسف؛ نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد؛ صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم؛ و بیدارفر، محسن. (1363). الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید. بیدار.
31.   فارابی، محمد بن محمد؛ دانش پژوه، محمد تقی؛ و مرعشی، محمود - دانش پژوه، محمد تقی. (1408). المنطقیات للفارابی. کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
32.  فخر رازی، محمد بن عمر. (1384). شرح الاشارات و التنبیهات. (علی رضا نجف زاده، مصحح). انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
33.  فرامرز قراملکی، احد. (1391). جستار در میراث منطق‌دانان مسلمان. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى‏.
34.  فرامرز‌قراملکی، ‌احد. (1368). جایگاه منطق در معرفت بشری. فرهنگ، 4-5(1)، 363–388.
35.  فرامرز‌قراملکی، ‌احد. (1382). از طبیعیه تا محمول درجه دو. مقالات و بررسی ها، 742(21)، 37–56.
36.  فلاحی، ‌اسدالله. (1389). گزاره ماهوی نزد ابن‌سینا و جهت سور. حکمت سینوی، 43(0)، 66–86.
37.  فناری، محمد بن حمزه؛ اثیر الدین ابهری، مفضل بن عمر؛ دیاربکری، محمد؛ ابن خضر، احمد بن محمد؛ و حرانی، ابراهیم آیدمیر، ابراهیم. (2012). الفوائد الفناریة. المکتبة الهاشمیة.
38.  فیاض، محمد اسحاق. (1427). المباحث الأصولیة (الفیاض). مکتب سماحة آیة الله العظمی الحاج الشیخ محمد اسحاق الفیاض.
39.  قزوینی، علی بن اسماعیل؛ ابن‌شهید ثانی، حسن بن زین الدین؛ و علوی قزوینی، علی. (1422). تعلیقة علی معالم الأصول (القزوینی). جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
40.  قطب الدین رازی، محمد بن محمد؛ جرجانی، علی بن محمد؛ کاتبی قزوینی، علی بن عمر و بیدارفر، محسن. (1386). تحریر القواعد المنطقیة. بیدار.
41.   قطب الدین رازی، محمد بن محمد و سراج‌الدین ارموی، محمود بن ابی‌بکر. (بی‌تا). شرح المطالع فی المنطق. کتبی نجفی.
42.  قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود. (1324). درة التاج لغرة الدیباج. (سید محمد مشکوة، مصحح). حکمت.
43.  لارسن، هرولد. (1336). نظریۀ احتمالات و نتیجه گیری آماری. (غلامحسین همدانی، مترجم). انتشارات علمی دانشگاه صنعتی آریامهر.
44.  مظفر، محمد رضا. (1366). المنطق (مظفر). اسماعیلیان.
45.  موحد، ضیاء. (1398). درآمدی به منطق جدید. (حسین معصومی همدانی، ویراستار). انتشارات علمی و فرهنگی.
46.  موسوی، ‌سیدقائم؛ و صادقیان، ‌رضا. (1395). بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسایل پیچیده. پژوهش ملل، 15(2)، 77–89.
47.  میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (1378). قوانین الأصول. مکتبة العلمیة الاسلامیة.
48.  نبوی، لطف الله. (1377). مبانی منطق جدید. سازمان مطالعات و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
49.  نراقی، احمد بن محمدمهدی. (بی‌تا). شرح تجرید الأصول. [بی نا].
50.  نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد؛ ابن سینا، حسین بن عبد الله؛ و قطب الدین رازی، محمد بن محمد. (1403). شرح الإشارات و التنبیهات للطوسی (مع المحاکمات). دفتر نشر الکتاب.
51. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد؛ و مدرس رضوی، محمدتقی. (1367). اساس الاقتباس. دانشگاه تهران.