نسیم خرد

نسیم خرد

واکاوی روایات شیعه در مهم‌ترین آثار عرفانی قرن سه تا ابتدای قرن هفت هجری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری عرفان اسلامی، گروه ادیان و عرفان، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیات، تهران، ایران
2 دانشیار گروه ادیان و عرفان، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یادگار امام خمینی شهرری، تهران، ایران
3 استادیار گروه معارف، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و رویکرد توصیفی-تحلیلی به واکاوی وجوه نقل روایات معصومین در متون عرفانی دوره نخست (قرن سه تا ابتدای قرن هفت) می‌پردازد. از ویژگی‌های بارز این دوره، نزدیکی به عصر پیامبر اعظم و ائمه معصومین و در نتیجه وثوق بالا در صحت روایات، همراه با دقت در تبیین مضامین اعتقادی و رعایت فصاحت کلام است. عارفان با بهره‌گیری هوشمندانه از قرآن و احادیث، این متون را نه به صورت تصادفی، بلکه با انگیزه‌های مشخصی همچون تقویت مسلک خود و اثبات دیدگاه‌های معرفتی خویش به کار گرفته‌اند. روش‌های بهره‌برداری از روایات در آثار عرفانی دوره نخست شامل استفاده از واژگان خاص، اقتباس، تلمیح، تمثیل، استعاره، تأویل و استناد استدلالی بوده است. هدف اصلی این مقاله، پاسخ به این پرسش است که آیا چینش روایات در این متون، هدفمند بوده یا تصادفی؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که عارفان با طبقه‌بندی و تحلیل دقیق، تصویری جامع از کارکردهای روایات در شکل‌گیری مبانی و مضامین عرفانی ارائه داده‌اند. این مطالعه نشان می‌دهد که روایات، چراغ راه سلوک و ابزار اصلی عارفان جهت حصول تعالی معنوی، متصف گشتن به فضل و کمال اخلاقی و نائل آمدن به مقام قرب الهی بوده‌ است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of Shīʿī Traditions (Riwāyāt) in the Most Prominent Mystical Works from the Third to the Early Seventh Century AH

نویسندگان English

sara fadaei 1
jamshid jalalishijani 2
mohammad safeheiyan 3
1 PhD student in Islamic Mysticism, Department of Religions and Mysticism, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Religions and Mysticism, Islamic Azad University, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Shahr-e-Rey Branch, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University, South Tehran Branch, Tehran, Iran
چکیده English

This study employs a library-based method and a descriptive-analytical approach to examine the modes of transmitting the traditions of the Infallibles (Maʿṣūmīn) in early mystical texts (from the third to the early seventh century AH). A distinguishing feature of this period is its temporal proximity to the era of the Holy Prophet and the infallible Imams, resulting in a high degree of reliability in the authenticity of the traditions, coupled with precision in elucidating theological themes and observing rhetorical eloquence (faṣāḥa). Through the astute utilization of the Qur’an and aḥādīth, mystics employed these texts not arbitrarily, but with specific motives, such as consolidating their spiritual path (maslak) and substantiating their epistemic perspectives. The methods of utilizing traditions in early mystical works included the use of specific terminology, adaptation (iqtibās), allusion (talmīḥ), allegory (tamthīl), metaphor (istiʿāra), esoteric interpretation (taʾwīl), and demonstrative citation (istinād). The primary objective of this study is to determine whether the arrangement of traditions in these texts was purposeful or random. The findings indicate that mystics, through precise classification and analysis, have provided a comprehensive framework regarding the functions of traditions in shaping mystical foundations and themes. This study demonstrates that traditions served as the guiding light for spiritual wayfaring (sulūk) and the principal instrument for mystics to achieve spiritual transcendence, attain moral grace and perfection, and reach the station of divine proximity (maqām al-qurb).

کلیدواژه‌ها English

mystical texts
traditions of the Infallibles (Maʿṣūmīn)
mystical works
Muslim mystics
mystical esoteric interpretation (taʾwīl)
قرآن کریم، عثمان طه (1381 ش)، الهی قمشه‌ای، مهدی، قم، مؤسسۀ الهادی، مرکز چاپ و نشر قرآن کریم.
1.     ابن‌ ابی‌الحدید (بی‌تا)، نهج البلاغه، به‌ کوشش‌ ابوالفضل‌ ابراهیم، بیروت: مؤسسه‌ اسماعیلیان، للطباعة و النشر و التوزیع‌.
2.     ابن‌عربی‌، محی‌الدین (1370 ش)، کتاب المسائل، ابوالعلاء عفیفی، تهران: الزهراء.
3.     ــــــــ (بی‌تا)، تفسیر ابن عربی، ضبطه‌ و صححه‌ و قدم له‌ الشیخ‌ عبدالوارث محمدعلی، بیروت: دارالکتب‌ العلمیه.
4.     اعوانی‌، غلامرضا (1375 ش)، مجموعه مقالات حکمت و هنر معنوی، تهران: گروس.
5.     امین، محسن (۱۴۰۳ق). اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات.
6.     باغستانی، اسماعیل (1375)، دانشنامه جهان اسلام، ج 12، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی
7.     ثواقب، جوانبخش (۱۳۹۵). مقاله «فرآیند تحول مکتب اخباری و اصولی با تأکید بر شیخ بهایی»، پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، صص۳۵-۴۰.
8.     جعفرزاده، یوسف؛ امین کلیبر، نصراله (1402 ش)، «اعتقاد به تقدیر الهی و نسبت آن با جهاد، توکل، صبر و رضا»، مجله مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی، پاییز و زمستان، شماره 13.
9.     جلالی شیجانی، جمشید (1390)، لوگوس در عهد جدید و کلمه در قرآن مجید، مجله صحیفه مبین، شماره 49، ص 14-17.
10.  جوادی آملی، عبدالله (1395 ش)، مبادی اخلاق در قرآن، قم: اسراء.
11.   چیتیک، ویلیام (1393)، ابن عربی، وارث انبیاء، ترجمه: هوشمند دهقان، پیام امروز.
12.  حصوری، علی (۱۴۰۰)، عرفان شناخت، تهران: چشمه.
13.  حیدری، حسن (1389 ش)، «عرفان و تصوف در ادبیات، حدیث اوائل و بازتاب آن در برخی از متون ادبی ـ عرفانی» (از قرن سوم تا دهم هجری)، ادبیات عرفانی، دوره دوم، پاییز و زمستان، شماره 3.
14.  ذوقی، حسین و متقی، فتح الله (۱۴۰۰). سه گفتار در باب کتب اربعه، الکافی و کلینی، دوره۹، ش۳۵.
15.  رازی، نجم‌الدین (1384 ش)، مرصاد العباد، تصحیح‌ محمدامین‌ ریاحی، چ11، تهران: علمی‌ و فرهنگی.
16.  سلمی، محمد بن حسین (1424 ق)، طبقات الصوفیة، بیروت: دار الکتب العلمیۀ.
17.  سنایی‌ غزنوی، مجدود بن‌ آدم (1374 ش)، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، تصحیح‌ محمدتقی‌ مدرس رضوی، چ4، تهران: دانشگاه تهران.
18.  ــــــــ (1382 ش)، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، تصحیح‌ مریم‌ حسینی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
19.  سهروردی، شهاب‌الدین (1372 ش)، عوارف المعارف، تصحیح‌ هنری کربن، تهران: مؤسسه‌ مطالعات و تحقیقات فرهنگی‌ (پژوهشگاه)؛
20. ــــــــ (1380 ش)، عوارف المعارف، ج3، تصحیح‌ و تحشیه‌ و مقدمه‌: سیدحسین‌ نصر، چ3، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی‌ و مطالعات فرهنگی.
21.  شالچیان ناظر، علی (1398)، سلوک ما، نشر سلوک ما.
22. شیخ‌ صدوق، ابی‌ جعفر محمد بن‌ علی‌ بن‌ الحسین (1417 ق)، أمالی، الطبعه الاولی، قم‌: مرکز الطباعة و النشر فی‌ مؤسسة البعثة.
23. شیمل‌، آن ماری (1382 ش)، سیری در آثار و افکار مولانا جلال‌الدین رومی، ترجمه‌ حسن‌ لاهوتی، چ4، تهران: علمی‌ و فرهنگی.
24. عطار نیشابوری، فریدالدین (1386 ش)، منطق الطیر، تصحیح‌ و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌ کدکنی‌، تهران: سخن.
25. ــــــــ (1388 ش)، الف؛ منطق الطیر، تصحیح‌ محمدرضا شفیعی‌ کدکنی، چ 4 و 5، تهران: سخن.
26. عین‌القضات، عبداﷲ بن‌ محمد (1377 ش)، تمهیدات، به‌ اهتمام عفیف‌ عسیران، چ7، تهران: کتابخانه‌ منوچهری.
27. فردوسی‌، ابوالقاسم‌ (1386 ش)، شاهنامه، مصحح: جلال خالقی‌مطلق، چ4، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
28. فضلی، عبدالهادی (۱۴۲۰ ق). اصول‌الحدیث، چاپ دوم، بیروت: مؤسسه ام‌القری.
29. فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی (۱۴۲۵ق). الشافی فی العقائد و الأخلاق و الأحکام، تلخیص الکتب الأربعة، محقق؛ مهدی انصاری قمی، ج اول. تهران: لوح محفوظ.
30. کلینی‌، محمد بن‌ یعقوب (1362 ش)، اصول کافی، مع تعلیقات: علی‌اکبرغفاری، الشیخ‌ محمد آخوندی، الطبعة الخامسة، تهران: دار الکتب‌ الاسلامیه.
31.  کلینی، یعقوب (۱۴۰۷ ق). الکافی، تهران: اسلامیة.
32. متقی، علی بن حسام‌الدین (1409 ق)، کنزالعمال (المرشد الی کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال)، مصحح: حیانی، بکری، بیروت: مؤسسة الرّسالة.
33. مجاهدبن‌ جبر (1411 ق)، تفسیر مجاهد، به‌ کوشش‌ عبدالرحمن‌ الطاهر بن‌ محمد، چ2، اسلام‌آباد: مجمع‌ البحوث الاسلامیة.
34. مجلسی، محمدباقر (1403 ق)، بحارالانوار، محمد تقی‌ الیزدی و محمد باقر البهبودی، المطبعة الثالثة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
35. مدیرشانه‌چی، کاظم (۱۳۹۱). غریب الحدیث فی الکتب الأربعة، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامى.
36. مسکوب، شاهرخ (1381 ش)، تن‌ پهلوان و روان خردمند، چ2، تهران: طرح نو.
37. معارف، مجید (۱۳۸۴ ش)، «بررسی سیر تاریخی کتابت حدیث در شیعه»، در مجله علوم حدیث، شماره ۳۷ و ۳۸، پاییز و زمستان.
38. موحدنیا، روح‌الله و دیگران (1398 ش)، «روش متقی هندی در نقل احادیث امامان شیعه (مورد مطالعه، برخی از موضوعات کلامی اعتقادی) »، علوم حدیث، زمستان، شماره 94.
39. موحدی، محمدرضا؛ اسکندری، بهاءالدین؛ رحیمی، سلمان (1394 ش)، «انگیزه‌های عارفان برای نگارش منتشر شده در فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی»، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب.
40. مولوی، جلال‌الدین (1355 ش)، دیوان شمس، تصحیح‌ بدیع‌الزمان فروزانفر، چ2، تهران: امیرکبیر.
41.  ــــــــ (1366 ش)، فیه‌مافیه، مقدمه‌ و شرح حسین‌ الهی‌ قمشه‌ای، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی‌.
42. ــــــــ (1375 ش)، مثنوی معنوی، تصحیح‌ نیکلسون، شش‌جلدی، تهران: توس.
43. ناصرخسرو (1365 ش)، دیوان، تصحیح‌ مینوی ـ محقق، چ2، تهران: دانشگاه تهران؛
44. ــــــــ (1380 ش)، گشایش‌ و رهایش، تصحیح‌ سعید نفیسی، تهران: اساطیر.
45. ــــــــ (1384 ش)، خوان اخوان؛ تصحیح‌ علی‌ قویم، تهران: اساطیر.
46. نسفی‌، عزیزالدین (1362 ش)، الانسان الکامل‌، تصحیح‌ ماریژان موله، چ2، تهران: طهوری
47. نصیری، علی (۱۳۸۶). آشنایی با علوم حدیث، به کوشش؛ خلیل عابدینی، قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
48. نیکلسون، رینولد آلین (1374 ش)، تصوف اسلامی‌ و رابطه‌ انسان با خدا، مترجم: محمدرضا شفیعی‌ کدکنی، تهران، سخن.
49. هجویری، علی‌ (1384 ش)، کشف‌المحجوب، مصحح: محمود عابدی، چ2، تهران: سروش.
50. همایی‌، جلال‌الدین (1360 ش)، مولوی‌نامه‌، دوجلدی، چ4، تهران: آگاه.
51.  یثربی، یحیی (۱۴۰۱). عرفان نظری، چاپ ۱۱، قم: بوستان کتاب.
52. یوسفی عنایت، جلال و همکاران (۱۴۰۰). مقاله «تحلیل کمّی و کیفی احادیث مورد اهتمام عارفان مسلمان در متون عرفانی»، فصلنامه نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون، شماره 2، دوره 5، صص ۹۷-۱۲۵

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 مرداد 1405