نسیم خرد

نسیم خرد

ارزیابی وجودشناختی تقریر فارابی از برهان طرف و وسط ارسطو در اثبات وجود خدا

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تهران، ایران
2 استاد گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران
چکیده
برهان طرف و وسط، یکی از براهین مشهور ارسطو در امتناع تسلسل است که فارابی برای اثبات وجود خدا از آن بهره گرفته است. در برهان طرف و وسط، خصوصیتی که تاثیرگذاری عمده و غیر قابل انکار دارد، مساله علیت است.  پرسش اصلی ما در این نوشتار و جهت مغفول مانده در این برهان، این است که سلسله معالیل در برهان طرف و وسط از چه جهتی محتاج علت مافوق خود هستند؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس داده های کتابخانه ای می کوشد ساختار وجودشناختی برهان را تجزیه و تحلیل نماید و به این نتیجه رسیده است که می توان این برهان را همچون موجودی خارجی و صاحب تاثیر در نظر گرفت که دارای ماده و صورتی است. ماده این برهان مولفه های سه گانه-طرف اولی، واسط و طرف اخیر- و صورت برهان، اصل علیت است و از آنجا که هویت اشیا به صورت آنها است، هویت برهان طرف و وسط هم به اصل علیت است. نتیجه ای که در پایان حاصل شده این است که پاسخ به مساله علیت در برهان طرف و وسط را باید در نظام هستی شناختی فارابی پیدا کرد. در جهانبینی فارابی نظام هستی متشکل از وجود و ماهیت است و او برای هر دوی آنها شیئیت قائل است اما عینیت، خارجیت و تاثیر برای وجود است و به همین خاطر باید گفت که علیت در برهان طرف و وسط به وجود است. وجودی که از علت العلل منشا گرفته و انتظام بخش سلسله علل و معالیل است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Ontological Evaluation of Al-Farabiʼs Exposition of the “Sides and Middle” Argument in Proving God's Existence

نویسندگان English

Hasan Momeni meyvale 1
Eyn allah Khademi 2
Abd allah Salavati 2
Seyad mohsen Hosseini 3
1 Student, Ph.D. in Theology and Islamic Studies, Daneshkhoda, Humanities, University School, Shahid Rajaei, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Faculty of Humanities, Shahid Rajaee University of Education, Tehran, Iran
3 Doctoral student of Theology and Islamic Studies, Faculty of Humanities, Tarbiat Debir Shahid Rajaee University, Tehran, Iran
چکیده English

The Sides and Middle Argument is one of Aristotle's well-known arguments for the impossibility of infinite regress, which Al-Farabi employed to prove the existence of God. A significant and undeniable feature of this argument is its reliance on the principle of causality. The central question of this study, which explores a less examined aspect of this argument, is: From what perspective is the sequence of effects in the Sides and Middle Argument dependent on a higher cause? Using a descriptive-analytical method and based on library data, this research seeks to analyze the ontological structure of the argument. The study concludes that the argument can be considered an external entity with causal efficacy, possessing both matter and form. The argument consists of three elements—the first side, the middle, and the final side—while its form is the principle of causality. Since the identity of things lies in their form, the identity of the Sides and Middle Argument is rooted in the principle of causality. The study finds that the resolution to the issue of causality in the Sides and Middle Argument must be sought within Al-Farabi's ontological system. In Al-Farabi's worldview, the ontological system is composed of existence (wujūd) and essence (māhīyyah), both of which he regards as entities. However, he attributes actuality, externality, and causality exclusively to existence. Therefore, causality in the Sides and Middle Argument pertains to the existence, originating from the Cause of all Causes (ʻillat al-ʻilal) and organizing the chain of causes and effects.

کلیدواژه‌ها English

Al-Farabi
cause
effect
sides
middle
ابن‌سینا، حسین ابن عبدالله. (۱۴۲۵). موسوعة مصطلحات ابن‌سینا (الشیخ الرئیس)، جهامی جیرار، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
ادواردز، پل. (۱۳۷۱). براهین اثبات وجود خدا در فلسفۀ غرب (برگرفته از دائرة المعارف فلسفی پل ادواردز)، مترجم شهید علیرضا جمالی نسب و محمد محمدرضایی، گروه ترجمه و ویراستاری، تهران، دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی.
ارسطو. (1363). طبیعیات، ترجمه و مقدمه مهدی فرشاد، تهران.
ــــــ. (۱۴۰۴ق). التعلیقات، جمع آوری و تحقیق و تقدیم عبدالرحمن بدوی بنغازی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، مرکز النشر.
اسد علیزاده، اکبر. (۱۳۷۸). مقاله "امتناع تسلسل (۳) "، کلام اسلامی، شماره ۳۰.
جلیلی مقدم، مجتبی. (1392). مقاله"وجود از منظر افلاطون و ابن سینا"، فصلنامه تخصصی مطالعات فقهی و فلسفی، بهار، دوره4، شماره13.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶). تبیین براهین اثبات خدا، تحقیق حمید پارسانیا، اسراء، چاپ پنجم.
خادمی، عین الله. (۱۳۸۲). علیت از دیدگاه متکلمان مسلمان، قم، بوستان کتاب.
خندان، علی اصغر. (۱۳۸۴). منطق کاربردی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ سوم.
دیرباز، عسگر و صیدی، محمود. مقاله "بازبینی شروط و براهین استحاله تسلسل"، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه قم، سال پانزدهم، شماره چهارم، شماره پیاپی۶۰.
رضایی، مرتضی. (۱۳۹۲). "مقاله اثبات خدا در فلسفۀ ابن‌سینا "، معرفت، مهرماه، سال۲۲، شماره۱۹۰.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1368). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، جلد2، قم، مکتبه المصطفوی.
غالب، مصطفی. (1988). ارسطو، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
غفاری، ابوالحسن. (۱۳۸۲). مقاله "برهان طرف و وسط "، معرفت، شماره ۷۴.
فارابی، محمد بن محمد. (۱۴۰۸ق). المنطقیات، محمدتقی دانش‌پژوه، قم، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
ــــــ. (۱۴۰۵ق). فصوص الحکم، محمد حسن آل یاسین، قم، بیدار.
ــــــ. (۱۹۷۰م). الحروف، محسن مهدی، بیروت، دارالمشرق.
ــــــ. (۱۳۴۵ق). رسالة فی اثبات المفارقات، حیدرآباد الدکن، مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
ــــــ. (۱۹۹۶م). احصاء العلوم، تقدیم و شرح علی بو ملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
ــــــ. (۱/۱۹۹۵م). تحصیل السعادة، شرح و تقدیم علی بو ملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
ــــــ. (۲/۱۹۹۵م). آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها، تحقیق علی بومحلم، بیروت، دار و مکتبة الهلال، کتابخانه اینترنتی جامع الکتب الاسلامیة.
ــــــ. (۱۳۸۱ش). فصوص الحکمة، شرح سید اسماعیل الحسینی الشنب غازانی، به حواشی میرداماد و تحقیق علی اوجی، زیر نظر و اشراف مهدی محقق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فیروزجایی، یارعلی کرد. (1381). مقاله "براهین اثبات خدا نزد ارسطو"، مجله معرفت، شماره 63.
کریم‌آبادی، حسین. (۱۳۹۶). "پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد بررسی برهان‌های ابطال تسلسل از نگاه حاج ملاهادی سبزواری"، دانشگاه آزاد اسلامی سبزوار.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۴). شرح برهان شفا (قسمت اول و دوم)، تحقیق محسن غاریان، جلد دوم، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).