نسیم خرد

نسیم خرد

نحوه وجود ذهنیِ معقول‌های ثانی فلسفی در دیدگاه صدرالمتألهین

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی ، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
صدرالمتألهین برای معقول‌های ثانی فلسفی، وجود خارجی قائل است و معتقد است مابه‌ازای این مفاهیم موجود در ذهن، در خارج نیز محقق هستند. به اعتقاد وی، نحوۀ وجود ذهنی مفاهیم فلسفی متفاوت از مفاهیم ماهوی است. مفاهیم فلسفی برخلاف مفاهیم ماهوی، منعکس‌کنندۀ تمام ذات و ذاتیات حقیقت خارجی خود نیستند و از این روی وجود ذهنی ندارند. این مفاهیم مشابه مفاهیم انتزاعی ذهنی مثل انسانیت هستند که حاکی از حقیقت خارجی خود بوده و از نفس ذات آن حقایق انتزاع شده‌اند. حکایت این مفاهیم عرضی ذاتی است که از ذات محکی خود انتزاع شده، هرچند تمام ذات و ذاتیات آن به ذهن منتقل نشده و مقوِّم آنها نیستند و صرفاً حیثی از حیثیات محکی به ذهن منتقل شده است. این مقاله با روش تحلیلی و انتقادی، به تحلیل و بررسی دیدگاه او پرداخته و سه نقد بر سخنان وی وارد کرده است: 1. تحلیل ملاصدرا از نحوۀ وجود ذهنی مفاهیم فلسفی در تعارض با تعریف وی از علم حصولی است که منحصر در ماهیات می‌داند. 2. حکایت مفاهیم فلسفی از محکی خود، به نحو وجه الشیء و معرفت ضعیف به این مفاهیم، اذعان بر علم حصولی به آنها است. 3. ادلۀ وجود ذهنی، عام بوده و شامل مفاهیم فلسفی می‌شود. برای رفع این تعارضات می‌توان گفت که اولاً مفاهیم فلسفی، وجود ذهنی دارند و ثانیاً باید بین علم حصولی اکتناهی و غیر اکتناهی تفکیک قائل شد؛ به این صورت که علم حصولی اکتناهی در ماهیات محقق است و علم حصولی غیر اکتناهی در مفاهیم فلسفی.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Mode of Mental Existence of the Philosophical Secondary Intelligibles Based on Ṣadr al-Muta’allihīn’s View

نویسنده English

moslem ahmadi
Assistant Professor, Department of Education, Faculty of Education and Islamic Thought, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Ṣadr al-Muta’allihīn (Mullā Ṣadrā) attributes external existence to the philosophical secondary intelligibles, asserting that these concepts, which exist in mind, also have corresponding referents in the external world. According to him, the mode of mental existence of philosophical concepts differs from that of essential concepts. Unlike essential concepts, philosophical concepts do not reflect the entirety of the essence and essential properties of their external referents and, therefore, do not possess mental existence in the same sense. These concepts are similar to abstract mental notions, such as "humanity," which signify their external reality and are abstracted directly from the essence of that reality. These accidental concepts signify an essence that is abstracted from the external essence. However, all the essences and essentials are not transferred to the mind and are not constituents of them. Only a mode of the modes has transferred to the mind. This study, through an analytical and critical method, examines and critiques Ṣadr al-Muta’allihīn’s perspective, presenting three objections: 1. Ṣadrā’s analysis of the mode of mental existence of philosophical concepts conflicts with his definition of conceptual knowledge (‘ilm ḥuṣūlī), which he restricts to essences. 2. When philosophical concepts signify their external existence in the form of a de re (wajh al-shay’) and provide a weak knowledge of these concepts, it constitutes an acknowledgment of conceptual knowledge (‘ilm ḥuṣūlī) of these concepts. 3. The arguments for mental existence are general and apply to philosophical concepts. To resolve these conflicts, it can be argued, first, that philosophical concepts indeed have mental existence. Second, a distinction must be made between exhaustive and non-exhaustive conceptual knowledge, for exhaustive conceptual knowledge applies to essences, while non-exhaustive conceptual knowledge pertains to philosophical concepts.

کلیدواژه‌ها English

mental existence
philosophical secondary intelligibles
Ṣadr al-Muta’allihīn
conceptual knowledge
primary and common predication
  1. ابن سینا، حسین بن عبدالله (1404ق)، التعلیقات، محقق عبد الرحمن بدوی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر.
  2. بهمنیار (1375 ه.ش)، التحصیل، مصحح مرتضی مطهری، تهران: دانشگاه تهران.
  3. زنوزی، عبدالله بن بیرمقلی باباخان (1381)، لمعات الهیه، مصحح جلال الدین آشتیانی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  4. سبزواری، هادی بن مهدی (1369)، شرح المنظومة، شارح حسن حسن زاده آملی، محقق مسعود طالبی، تهران: ناب.
  5. سهروردی، یحیی بن حبش (1372)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق (المشارع و المطارحات)، مصحح حسین نصر و نجفقلی حبیبی و هانری کربن، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
  6. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (بی‌تا (الف) )، الرسائل (رسالة فى اتصاف الماهیّة بالوجود)، قم: مکتبة المصطفوی.
  7. ــــــــ، (بی‌تا (ب))، التعلیقات لصدر المتالهین على الشفاء، قم: بیدار.
  8. ــــــــ، (1981م)، الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعة (با حاشیه علامه طباطبائى)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  9. ــــــــ، (1417ق)، الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة (مقدمه عربى)، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
  10. ــــــــ، (1354)، المبدأ و المعاد (صدر المتالهین)، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
  11. ــــــــ، (1387)، سه رساله فلسفى: متشابهات القرآن - المسائل القدسیة - اجوبة المسائل، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
  12. ــــــــ، (1422ق)، شرح الهدایة الاثیریة [لاثیر الدین الابهرى‏]، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
  13. ــــــــ، (1363)، مفاتیح الغیب، تهران: انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران.
  14. ــــــــ، (1392)، حکمة الإشراق (تعلیقه ملا صدرا)، مصحح حسین ضیایی و نجف قلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  15. علامه حلى (1413ق)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم.
  16. قوشچی، علاءالدین (بی‌تا)، شرح تجریدالعقائد، قم: بیدار.
  17. میرداماد، محمدباقر بن محمد (1381)، مصنفات میر داماد، گردآورنده عبد الله نورانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.