نسیم خرد

نسیم خرد

واکاوی تحلیلی تقریر نوین علامه حسن‌زاده آملی از برهان صدیقین و پیامدهای نقلی آن

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد‌، ایران.
چکیده
برهان صدیقین به عنوان یکی از استوارترین براهین اثبات وجود خدا، همواره مورد توجه فلاسفه و متکلمان اسلامی بوده است. علامه حسن‌زاده با رویکردی نوگرایانه و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، تقریری بدیع و عمیق از این برهان ارائه کرده است. ایشان با تحلیل معناشناسانه و هستی‌شناسانه‌ی ماده «فطر» معتقد است که رابطه میان فاطر و منفطر، رابطه ظاهر و مظهر است و همه موجودات هستی از متن ذات خداوند متعال ظهور یافته و مشتق شده‌اند. در پژوهش حاضر با روش تحلیلی-توصیفی، ابتدا مبانی فلسفی و عرفانی این خوانش بیان شده و در ادامه، پیامدهای نقلی و سازگاری آن با آیات قرآن و روایات، مورد بررسی قرار می‌گیرد. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که تقریر علامه حسن‌زاده نه تنها از نظر فلسفی و عرفانی مستحکم است، بلکه با متون نقلی نیز هماهنگی عمیقی دارد و می‌تواند به‌شایستگی نمایان‌گرِ پیوند جدایی‌ناپذیر قرآن و عرفان و برهان باشد. از جمله ملازمات نقلی این دیدگاه، «شهودی بودن توحید فطری، شناخت خدا با خدا، و اشتقاق موجودات از ذات واجب تعالی» می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analytical Exploration of ʿAllāmeh Ḥasanzādeh Āmolī’s Contemporary Exposition of the Burhān al-Ṣiddīqīn and Its Transmitted Implications

نویسندگان English

Mohammad Javad Jafari zadeh 1
Mohammad Ali Vatandoost 2
1 PhD student in High Wisdom, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

The Burhān al-Ṣiddīqīn (Proof of the Truthful) has long stood as one of the most robust arguments for the existence of Allah, drawing sustained attention from Islamic philosophers and theologians. ʿAllāmeh Ḥasanzādeh Āmolī, adopting an innovative approach grounded in the principles of ḥikmat-i mutaʿāliya (Transcendent Philosophy), offers a profound and original exposition of this argument. Through a semantic and ontological analysis of the Qur’anic root fa-ṭa-ra (فطر), he posits that the relationship between Fāṭir (Creator) and munfaṭir (that which is created) is one of ẓāhir and maẓhar—the manifest and its manifestation. Accordingly, all beings in existence emanate and are derived directly from Allah’s very essence (dhāt), the Exalted. This study employs a descriptive-analytical methodology to first elucidate the philosophical and mystical foundations of Ḥasanzādeh’s exposition. It then examines the transmitted implications of this perspective, assessing its harmony with Qur’anic verses and prophetic traditions (riwāyāt). The findings of this study indicate that ʿAllāmeh Ḥasanzādeh’s exposition is not only philosophically and mystically coherent but also deeply consonant with Islamic transmitted texts. His exposition compellingly illustrates the inseparable nexus of the Qur’an, Islamic mysticism (ʿirfān), and rational demonstration (burhān). Among the significant transmitted implications of this view are: the intuitive nature of innate monotheism (tawḥīd), the idea of “knowing Allah through Allah,” and the derivation of all contingent beings from the essence of the Necessary Existent (wājib al-wujūd).

کلیدواژه‌ها English

">Burhān al-Ṣiddīqīn, ">Fāṭir, ">Infīṭār, innate Monotheism, Ḥasanzādeh Āmolī, ">Ḥikmat-i Mutaʿāliya
قرآن کریم
آشتیانی، مهدی. (1377). اساس التوحید. تهران: امیر کبیر.
ــــــ. (1352). تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزوارى. تهران: چاپ فلاطورى.
آملی، محمد تقی. (1391ق). درر الفوائد. قم: اسماعیلیان.
ابن عربی، محمد بن علی. (1946م). فصوص الحکم. قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
ابن منظور، ابوالفضل جمال الدین انصاری. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ازهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت‏: دار احیاء التراث العربی.
برسی، حافظ رجب. (1422ق). مشارق انوار الیقین. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
جوادی آملی، عبدالله. (1382). رحیق مختوم. قم: اسراء.
جوهری، ابونصر اسماعیل بن حماد. (1407ق). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1395). الصحیفة الزبرجدیة فی کلمات سجادیة. قم: الف لام میم.
ــــــ. (1383). انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه. قم: الف لام میم.
ــــــ. (1373). انه الحق. قم: قیام.
ــــــ. (1369). تصحیح و تعلیق شرح المنظومة. تهران: نشر ناب.
ــــــ. (1391). دیوان اشعار. قم: الف لام میم.
ــــــ. (1375). نصوص الحکم بر فصوص الحکم. تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
ــــــ. (1385). نهج الولایة، قم: الف لام میم.
خمینی، سید روح الله. (1376). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
رازی، فخر الدین. (1411ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار الکتب العلمیة.
راغب اصفهانی، حسین. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار القلم.
رضانژاد، غلام‌حسین. (1387). مشاهد الالوهیة یا شرح کبیر بر الشواهد الربوبیة. قم: آیت اشراق.
زبیدی، مرتضی. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
سبزواری، هادی بن مهدی. (1368). حاشیه بر الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1392). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
ــــــ. (1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: منشورات اسماعیلیان.
ــــــ. (1416ق). نهایة الحکمة. قم: موسسة النشر الاسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1415ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات.
عسکری، ابوهلال. (1412ق). معجم الفروق اللغویة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
فراهیدی، خلیل ابن احمد. (1409ق). کتاب العین. قم: هجرت.
فیروزآبادی، مجد الدین محمد بن یعقوب. (1415ق). القاموس المحیط. بیروت‏: دار الکتب العلمیة‏.
مجلسی، محمد باقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مطهری، مرتضی. (1376). مجموعه آثار شهید مطهری. تهران: صدرا.
ملاصدرا: صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم‌. (1368). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
ــــــ. (1354) المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
ــــــ. (1378). سه رسائل فلسفی. قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
ــــــ. (1363). کتاب المشاعر. تهران: کتابخانه طهوری.
نیشابوری، نظام الدین. (1416ق). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان. بیروت: دار الکتب العلمیة.