نسیم خرد

نسیم خرد

تحلیل حِکمی روایات باب «نیت» بر اساس مبانی حکمت متعالیه

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه اسلامی، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران
2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران
چکیده
هدف از این پژوهش بررسی نظام­مند حقیقت نیت و رابطه آن با عمل خارجی در روایات بر طبق مبانی حکمت متعالیه است و به این سوال اساسی پاسخ می­دهد که نیت چه جایگاهی از حیث هستی شناسی دارد که اساس، بهتر، افضل و رساننده­تر از عمل خارجی است. نوع این تحقیق، توصیفی تحلیلی است و بر اساس روش کتابخانه­ای، ضمن ارائه تصویری دقیق از نیت و رابطه آن با عمل خارجی به این دستاورد رسیده است که نفس انسان در وحدت جمعی و تشکیکی خود، افعالش به جوانحی و جوارحی تقسیم شده و افعال جوانحی از حیث رتبه مقدم بر افعال جوارحی و علت تحقق آنها هستند، به همین دلیل اصل و اساس عمل خارجی هستند و عمل خارجی بدون آنها امکان تحقق ندارد و به منزله ثمره و میوه آنهاست. همچنین از آنجایی که نیت به عنوان فعلی جوانحی در مرتبه بالاتری از فعل خارجی قرار دارد، افضل و دارای اثر بیشتری است و در رساندن انسان به قرب الهی نقش مهم­تری ایفا می­‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Philosophical Analysis of the Narrations on “Intention” (Nīyyah) Based on the Principles of Transcendent Philosophy (Ḥikmat-e Mutaʿāliyyah)

نویسندگان English

mostafa naghibi josgani 1
Sayed Mahmoud Mousavi 2
1 PhD student in Islamic Philosophy, Faculty of Philosophy and Ethics, Bagher-ul-Ulum University, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Philosophy and Ethics, Baqir-ul-Ulum University, Qom, Iran
چکیده English

This study systematically examines the ontological nature of nīyyah (intention) and its relationship to external action as presented in Islamic narrations, through the lens of Ḥikmat-e Mutaʿāliyyah (Transcendent Philosophy). It addresses the fundamental question: What is the ontological status of nīyyah that makes it more foundational, superior, and efficacious than external action? Using a descriptive-analytical approach and library-based research, the study presents a precise conceptual framework of nīyyah and its relation to external actions. It concludes that the human soul (nafs)—in its graded and unified reality—manifests actions in two domains: jawāriḥī (by limbs) and jawānḥī (by the heart). The action by limbs precedes the action by the heart in ontological rank and serves as its causal foundation. Thus, external actions are contingent upon the actions through the heart and are considered their fruit and outcome. Furthermore, since nīyyah is classified as an action by limbs, it occupies a higher metaphysical rank than external deeds. It is therefore more virtuous (afḍal), more impactful, and plays a more significant role in guiding the human being toward divine closeness (qurb ilā Allāh).

کلیدواژه‌ها English

intention (nīyyah)
external action
incorporeality of the soul
substantial motion
union between the intellect and intelligible
relationship between the soul and its faculties
  1.            قرآن کریم 

    1. ابن سینا (1414ق) التعلیقات، بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامى.
    2. ــــــ (1363ش) المبدأ و المعاد، عبدالله نورانی، تهران: موسسه مطالعات اسلامی.
    3. ــــــ (1371ش) المباحثات، قم: انتشارات بیدار.
    4. ــــــ (1379) النجاة من الغرق فى بحر الضلالات‏، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    5. ــــــ (1375ش) شرح الاشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغه.
    6. ــــــ (1404ق) شفا (طبیعیات)، سعید زائد، قم: مکتبة آیة الله المرعشى.
    7. ابن فارس (1404ق)، معجم مقائیس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    8. ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب‏، بیروت: دار صادر.
    9. ابوالبرکات بغدادی (1371ش)، المعتبر فى الحکمة، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
    10. أزدى، عبدالله بن محمد (1387ش)، کتاب الماء، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی‏.
    11. انصاری، مرتضی، (1428ق)، فرائدالاصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی‏
    12. برسوى، اسماعیل بن مصطفى‏ (1430ق)، مرآة الحقائق‏، قاهره: دار الآفاق العربیة.
    13. تمیمى آمدى، عبد الواحد (1410ق)، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دارالکتب الاسلامی.
    14. جوادی آملی، عبدالله (1389ب)، تسنیم، جلد 13، قم: نشر اسراء.
    15. ــــــ (1398)، تسنیم، جلد 48، قم: نشر اسراء.
    16. ــــــ (1389الف)، تسنیم، جلد5، چاپ پنجم، قم، نشر اسراء.
    17. خواجه نصیرالدین طوسی (1373ش)، اوصاف الاشراف، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏.
    18. راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن‏، بیروت: دارالعلم الدار الشامیه.
    19. سبزواری، ملاهادی (1369ش)، شرح المنظومة، تهران: نشر ناب.
    20. ــــــ (1374ش) شرح مثنوی، تهران: سازمان انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
    21. ــــــ (1383ش) اسرار الحکم، قم: مطبوعات دینی. 
    22. سهروردی، شهاب‌الدین (1375ش)، مجموعه مصنفات‏، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
    23. سید مرتضی (1998م)، امالی المرتضی، قاهره: دار الفکر العربی‏.
    24. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1364ش)، الملل و النحل، قم: الشریف الرضی‏.
    25. شهید اول (1400ق)، القواعد و الفوائد، قم: کتابفروشی مفید.
    26. شیخ صدوق (1362ش)، الخصال، علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
    27. ــــــ (1385ش)، علل الشرایع، قم: کتابفروشی داوری.
    28. شیخ طوسی، الامالی، چاپ اول، دار التقافه، قم، 1414 ق.
    29. _______ (1407ق)، تهذیب الاحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیه‏.
    30. شیخ مفید، المقنعة، چاپ اول، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، 1413 ق.
    31. صدر الدین شیرازی (1392ش)، حکمة الاشراق، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
    32. ــــــ (1383ش)، شرح اصول الکافی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    33. ــــــ (1981م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    34. ــــــ (1354ش)، المبدأ و المعاد، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران‏.
    35. ــــــ (1363ش)، مفاتیح الغیب، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگى‏.
    36. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
    37. عبد القادر بن حمزة بن یاقوت الاهرى‏ (1358ش)، الاقطاب القطبیة او البلغة فى الحکم، تهران: انجمن فلسفه ایران‏.
    38. علامه حلی (1414ق)، تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البیت.
    39. ــــــ (1413ق)، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
    40. غزالی، ابو حامد (بیتا)، احیاء علوم الدین، بیروت: دار الکتب العربی.
    41. فارابی، ابونصر (1995م) آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها، بیروت: مکتبه الهلال.
    42. فاضل مقداد (1420ق)، الأنوار الجلالیة فی شرح الفصول النصیریة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
    43. فخر رازی (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، لبنان: دار إحیاء التراث العربی‏.
    44. فراهیدى (1409ق)، خلیل بن احمد، کتاب العین‏، قم: انتشارات هجرت.
    45. فیض کاشانی (1417ق)، المحجة البیضاء فى تهذیب الاحیاء، قم: موسسه انتشارات اسلامى.
    46. ــــــ (1406ق)، الوافی، اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین‏.
    47. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    48. لیثی واسطی، علی بن محمد (1376ش)، عیون الحکم و المواعظ، قم: دارالحدیث.
    49. مازندرانى، محمد صالح بن احمد (1382ق)، شرح الکافی‏، تهران: المکتبة الإسلامیة‏.
    50. مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
    51. ــــــ (1414ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    52. مجلسى، محمدتقى (1414ق)، لوامع صاحبقرانى مشهور به شرح فقیه‏، قم: مؤسسه اسماعیلیان‏، 1414ق.
    53. محمد شریف‏ (1363ش)، انواریه، تهران: امیرکبیر.
    54. مصطفوى، حسن‏ (1368ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏.
    55. مطهری، مرتضی (1392ش)، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا.
    56. میرداماد، محمدباقر (1367ش)، القبسات، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    57. نراقی، محمدمهدی (بیتا)، جامعالسعادات، بیروت: مؤسسة الأعلمى للمطبوعات‏.
    58. یوسفی، محمدتقی (1401ق)، رابطه نفس و بدن از دیدگاه ملاصدرا و کتاب و سنت، قم: انتشارات موسسه امام خمینی، 1401 ش.