نسیم خرد

نسیم خرد

بررسی تحلیلی انواع ارتباط میان لطایف سبعه و نظام هستی در عرفان اسلامی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
جواد جعفریان 1
محمد اورخان اف 2
1 استادیار گروه عرفان، دانشکده حکمت و دین پژوهی، دانشگاه المصطفی، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری عرفان، گروه عرفان، دانشکده حکمت و ادیان، دانشگاه المصطفی العالمیة، قم، ایران.
چکیده
لطایف سبعه، به‌عنوان مراتب مختلف نفس انسانی، بازتابی از مراتب هستی‌شناختی در ساختار نظام عالم محسوب می‌شوند. این بازتاب، نشان‌دهنده‌ی ارتباطی چندلایه میان ساحت‌های گوناگون انسان و مراتب وجودی است. که در قالب نظریه‌های مختلفی همچون عینیت، حقیقت و رقیقت، اجمال و تفصیل، و معیت مطرح شده است. در عرفان نظری، بر اساس قاعده‌ی وحدت شخصی وجود، تمامی تعینات هستی، تجلیات یک حقیقت واحد تلقی می‌شوند و ارتباط میان آنها به نحو تمایز احاطی تحلیل می‌گردد. از سوی دیگر، در حکمت متعالیه، نظریه‌ی تشکیک در وجود و قاعده‌ی بسیط الحقیقة کل الاشیاء، چارچوبی فلسفی برای تحلیل این ارتباط فراهم می‌آورد که بر اساس آن، مراتب وجودی به یک حقیقت بسیط بازمی‌گردند که در مظاهر مختلف ظهور می‌یابند. این پژوهش، ضمن تحلیل نظریات ابن‌عربی، صدرالمتألهین و سایر حکمای اسلامی، نشان می‌دهد که مفهوم حمل حقیقت و رقیقت، کلید فهم دقیق‌تر ارتباط میان مراتب نفس و نظام هستی است. علاوه بر این، مسئله قرب و فنا در عرفان اسلامی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های این ارتباط بررسی شده و ارتباط آن با نظریة خلافت الهی تبیین می‌گردد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحلیل ارتباطاتی نظیر عینیت، اجمال و تفصیل، حقیقت و رقیقت، معیت، مرآتیت و قیومیت نه‌تنها در مرتبة تعینات خلقی نظیر نفس، قلب، عقل و روح، بلکه تا بالاترین مراتب تعینات حقّی، شامل سر، خفی و اخفی نیز گسترش یابند تا انسجام کاملی میان ساختار لطایف انسانی و نظام هستی‌شناختی عرفانی حاصل شود. در این میان، تحلیل نقش انسان کامل به‌عنوان واسطة فیض الهی، کلیدی‌ترین بخش این ارتباط را تشکیل می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
مراتب نفس
نظام هستی
عینیت
حقیقت و رقیقت
اجمال و تفصیل
مرآتیّت
معیت و قیومیت

موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical Examination of the Relationship Between the Seven Subtleties (al-Laṭā'if al-Sabʿa) and the Structure of the Cosmos in Islamic Mysticism

نویسندگان English

Javad Jafariyan 1
Mohammad Orkhanof 2
1 Assistant Professor, Department of Mysticism, Faculty of Wisdom and Religious Studies, Al-Mustafa University, Qom, Iran
2 PhD student in Mysticism, Department of Mysticism, Faculty of Wisdom and Religions, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Qom, Iran.
چکیده English

The Laṭāʾif al-Sabʿa (Seven Subtleties), understood as the successive levels of the human nafs (soul), reflect the ontological gradations of the cosmic order. This reflection reveals a multilayered relationship between the diverse dimensions of the human being and the degrees of existence. Such relations have been articulated through various theoretical frameworks, including ʿayniyya (identity), ḥaqīqa wa raqīqa (reality and tenuity), ijmāl wa tafṣīl (in an undifferentiated and differentiated mode), and maʿiyya (togetherness). In theoretical mysticism, based on the principle of waḥdat al-wujūd al-shakhṣiyya (the personal unity of existence), all determinations of being are regarded as manifestations of a single reality, and their interrelations are analyzed through the mode of tamayyuz iḥāṭī (encompassing distinction). Conversely, in ḥikmat mutaʿāliyya (Transcendent Philosophy), the doctrine of tashkīk al-wujūd (gradation of existence) and the principle of al-basīṭ al-ḥaqīqa kull al-ashyāʾ (“the simple reality is all things”) provide a philosophical framework for examining these relations. According to this view, all existential levels return to a single simple reality that manifests in diverse forms. This study, through an analysis of the doctrines of Ibn ʿArabī, Ṣadr al-Mutaʾallihīn (Mullā Ṣadrā), and other Islamic sages, demonstrates that the concept of ḥaml (predication) al-ḥaqīqa wa al-raqīqa is key to a more precise understanding of the relation between the levels of the soul and the cosmic order. Furthermore, the issues of qurb (proximity) and fanāʾ (annihilation) in Islamic mysticism are examined as crucial indicators of this relation, with their connection to the doctrine of khilāfa ilāhiyya (divine vicegerency) elucidated. The findings indicate that the analysis of relations such as ʿayniyya, ijmāl wa tafṣīl, ḥaqīqa wa raqīqa, maʿiyya, mirʾātiyya (mirrorhood), and qayyūmiyya (sustainingness) extends not only to the levels of created determinations — such as nafs (soul), qalb (heart), ʿaql (intellect), and rūḥ (spirit) — but also to the highest levels of divine determinations, including sirr (secret), khafī (hidden), and akhfā (most hidden). This ensures a complete coherence between the structure of human subtleties and the mystical-ontological order. Within this framework, the analysis of the role of al-insān al-kāmil (the Perfect Human) as the mediator of divine effusion constitutes the central axis of this relationship.

کلیدواژه‌ها English

levels of the soul (marātib al-nafs)
ontological order
ʿayniyya (identity)
ḥaqīqa wa raqīqa (reality and tenuity)
ijmāl wa tafṣīl (in an undifferentiated and differentiated mode)
mirʾātiyya (mirrorhood)
maʿiyya (togetherness)
and qayyūmiyya (sustaining)
1.      ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله‏، شرح نهج البلاغة، محقق / مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏، 1404 ه.ق، چاپ اول.
2.      ابن بابویه، محمد بن على‏، التوحید، محقق / مصحح: حسینى، هاشم‏، قم، جامعه مدرسین‏، 1398 ق‏، چاپ اوّل.
3.      ابن ترکه اصفهانی، علی بن محمد، تمهید القواعد، مقدمه، تصحیح و تعلیق: آشتیانی، جلال الدین، قم، موسسه بستان کتاب، مرکز چاپ و نشر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1393 ه.ش، چاپ ششم.
4.      ___________________ ، شرح فصوص الحکم، محقق / مصحح: محسن بیدار فر، قم، انتشارات بیدار، 1378 ه.ش، چاپ اول.
5.      ابن سیده، علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، محقق: هنداوی، عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1421 ه.ق، چاپ اول.
6.      ابن سینا، حسین بن عبدالله، الشفا (المنطق)، مصحح: مدکور، ابراهیم بیومی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی المرعشی النجفی، 1405 ه.ق، چاپ اول.
7.      _____________ ، ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات، شارح: ملک شاهی، حسن، تهران، انتشارات سروش صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 1392 ه.ش، چاپ هشتم.
8.      ابن عربی، محمد بن علی، فصوص الحکم، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیة، 1946 م، چاپ اول.
9.      _______________ ، الفتوحات المکیة، بیروت، دار الصادر، بی تا، چاپ اول.
10.  _______________ ، الفتوحات المکیة، محقق / مصحح: عثمان یحیى‏، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏، 1994 م، چاپ دوم.
11.  _______________ ، کشف الغایات (شرح التجلیات الإلهیة)، محقق / مصحح: محمد عبد الکریم النمرى، تعلیقات: ابن سودکین، بیروت، دار الکتب العلمیة، 2004 م، چاپ دوم.
12.  _______________ ‏، نقش الفصوص (نقد النصوص)، محقق / مصحح: آشتیانى، جلال الدین، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1370 ه.ش، چاپ دوم.
13.  ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، محقق: هارون، عبدالسلام محمد، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404 ه.ق، چاپ اول.
14.  ابن ملکا، هبة الله بن علی، المعتبر فی الحکمة، اصفهان، انتشارات دانشگاه اصفهان، 1373 ه.ش، چاپ دوم.
15.  آشتیانى‏، جلال الدین، شرح مقدمه قیصرى بر فصوص الحکم‏، تهران، انتشارات امیر کبیر، 1370 ه.ش، چاپ سوّم.
16.  ابن منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب‏، بیروت، انتشارات دار صادر، 1414 ه. ق‏، چاپ سوم.
17.  احمدنگری، عبدالنبی بن عبدالرسول، جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1395 ه.ق، چاپ دوم.
18.  آملی، حیدر بن علی، أنوار الحقیقة و أطوار الطریقة و أسرار الشریعة، محقق / مصحح: سید محسن موسوى تبریزى، قم، نور على نور، 1382 ه.ش، چاپ اول.
19.  ___________ ، ‏تفسیر المحیط الأعظم،  محقق / مصحح: سید محسن موسوى تبریزى، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1422 ه.ق، چاپ سوم. 
20.  بهمنیار بن مرزبان، التحصیل، مصحح: مطهری، مرتضی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1375 ه.ش، چاپ دوم.
21.  ترکه اصفهانی، صائن الدین، تمهیدالقواعد فی شرح قواعد التوحید
22.  تهانوی، محمد اعلی بن علی، موسوعة کشاف إصطلاحات الفنون و العلوم، محقق: دحروج علی فرید، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، 1996 م، چاپ اول.
23.  جامى، عبد الرحمن بن احمد، أشعة اللمعات، محقق / مصحح: هادى رستگار مقدم گوهرى‏، قم، بوستان کتاب، 1383 ه.ش، چاپ اول.
24.  ________________ ، ‏نقد النصوص فى شرح نقش الفصوص، محقق / مصحح: سید جلال الدین آشتیانى‏، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1370 ه.ش، چاپ دوم.
25.  جندی، مؤید الدین‏ محمود، شرح فصوص الحکم، محقق / مصحح: آشتیانى، جلال الدین، قم، بوستان کتاب‏، 1423 ه.ق، چاپ دوم.
26.  جوادی آملی، عبد الله، ادب فنای مقربان، جلد 1، محقق: صفایی، محمد، قم، انتشارات اسرا، 1389 ه.ش، چاپ هفتم.
27.  ____________ ، ادب فنای مقربان، جلد 10، محقق: صمدی، قنبر علی و ابراهیمی، احسان، قم، انتشارات اسرا، 1396 ه.ش، چاپ اول.
28.  ____________ ، رحیق مختوم، محقق: پارسانیا، حمید، قم، انتشارات اسرا، 1386 ه.ش، چاپ سوم.
29.  ____________ ، تفسیر موضوعی قرآن کریم، جلد پانزدهم (حیات حقیقی انسان در قرآن)، محقق: امین دین، غلامعلی، قم، انتشارات اسرا، 1384 ه.ش، چاپ دوم.
30.  روزبهان بقلی، روزبهان بن ابی نصر، تفسیر عرائس البیان فى حقائق القرآن‏، محقق / مصحح: احمد فرید المزیدى، بیروت، دار الکتب العلمیة، 2008 م، چاپ اول.
31.  _______ ، روزبهان بن ابی نصر، تقسیم الخواطر، محقق / مصحح: احمد فرید المزیدى، قاهره، دار الآفاق العربیة، 1428 ه.ق، چاپ اول.
32.  زمخشرى، محمود بن عمر، أساس البلاغة، بیروت، انتشارات دار صادر، 1399 ه.ق‏، چاپ اوّل.
33.  سبزواری، هادی بن مهدی، شرح المنظومة، شارح: حسن زاده آملی، حسن، تهران، نشر ناب، 1369 ه.ش، چاپ اول.
34.  صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم‏، أسرار الآیات و أنوار البینات‏، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه اسلامی‏، 1360 ه.ش، چاپ اول.
36.  _____________________ ‏، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، 1366 ش، چاپ دوم.
37.  _____________________ ‏، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة،  بیروت‏،  دار إحیاء التراث العربی‏،  1981 م‏، چاپ سوّم.
38.  _____________________ ‏، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم، مکتبة المصطفوی، 1379 ه.ش، چاپ دوم.
39.  _____________________ ‏، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، مرکز نشر دانشگاهى‏، 1360 ه. ش‏، چاپ دوم.
40.  _____________________ ‏، شرح أصول الکافی، محقق / مصحح: خواجوى، محمد، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏، 1383 ه.ش، چاپ اول.
41.  _____________________ ‏، المبدأ و المعاد، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران‏، 1354 ه. ش‏، چاپ اوّل.
42.  _____________________ ‏، منطق نوین مشتمل بر اللمعات المشرقیه فى الفنون المنطقیه، تهران، انتشارات آگاه، 1362 ه.ش، چاپ اول. 
43.  صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق، إعجاز البیان فى تفسیر أم القرآن‏، محقق / مصحح: سید جلال الدین آشتیانى‏، قم،  انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏، 1381 ش، چاپ اول.
44.  _____________________ ، شرح الاربعین حدیثاً، تحقیق: حسن کامل ییلماز، قم، انتشارات بیدار، 1372 ه. ش، چاپ اوّل.
45.  صفار، محمد بن حسن‏، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّى الله علیهم‏، محقق / مصحح: کوچه باغى، محسن بن عباسعلى‏، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏، 1404 ق‏، چاپ دوم.
46.  طباطبایى، محمدحسین‏، نهایة الحکمة، مؤسسة النشر جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، قم، 1416 ه.ق، چاپ دوازدهم.
47.  _____________ ‏، نهایة الحکمة، تصحیح و تعلیق: فیاضی، فیاضی، غلامرضا، قم، موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (ره)، مرکز انتشارات‏، 1386 ه. ش‏، چاپ چهارم.
48.  طبرسى، احمد بن على‏، الإحتجاج على أهل اللجاج، محقق / مصحح: خرسان، محمد باقر، مشهد، نشر مرتضى‏، 1403 ه.ق، چاپ اول.
49.  عبدالرزاق کاشی، عبدالرزاق بن جلال الدین‏، اصطلاحات الصوفیة، محقق / مصحح: عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى الدرقاوى‏‏، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1426 ق‏، چاپ اوّل.
50.  عسکری، حسن بن عبد الله،  الفروق فی اللغة، بیروت، محقق: لجنة احیاء التراث العربی، دار الآفاق الجدیدة، 1400 ه.ق، چاپ اول.
51.  علامه حلی، حسن بن یوسف، الجوهر النضید، قم، انتشارات بیدار، 1363 ه.ش، چاپ اول.
52.  _________________ ، مشارق الدرارى شرح تائیه ابن فارض‏، محقق / مصحح: آشتیانى، جلال الدین‏، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏، 1379 ش، چاپ دوم.
53.  غزالی، محمد بن محمد، مشکات الأنوار، ترجمه: صادق آیینه وند، تهران، مؤسسه اتشارات امیر کبیر، 1364 ه.ش، چاپ اول.
54.  فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین‏، قم، نشر هجرت‏، 1409 ه. ق‏، چاپ دوم.
55.  فناری، محمد بن حمزه، مصباح الأنس بین المعقول و المشهود، محقق / مصحح: عاصم ابراهیم الکیالی‏، بیروت،  دار الکتب العلمیه‏، 2010 م، چاپ اول.
56.  قشیری، عبد الکریم بن هوازن، کتاب عبارات الصوفیة و معانیها (اربع رسائل فى التصوف)، محقق / مصحح: قاسم السامرائى‏، بغداد، مطبعة المجمع العلمى العراقى‏، 1389 ه.ق، چاپ اول.
57.  قیصری، محمد داوود بن محمود، رسائل قیصری، تصحیح: آشتیانی، جلال الدین، تهران، انتشارات مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1381 ه. ش، چاپ دوم. 
58.  ___________________ ، شرح فصوص الحکم، محقق / مصحح: آشتیانى، جلال الدین‏، تهران، شرکت انتشارات علمى و فرهنگى‏،  1375 ش، چاپ اول.
59.  کربلایى، جواد،‏ الأنوار الساطعة فى شرح الزیارة الجامعة، محقق / مصحح: محسن اسدى‏، قم، دارالحدیث، بی تا، چاپ اول.
60.  کلینى، محمد بن یعقوب‏، الکافی، قم، دار الحدیث‏، ق 1429، چاپ اوّل.
61.  ______________ ‏، الکافی، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1407 ه.ق، چاپ چهارم.
62.  لاهیجى، محمد بن یحیی، مفاتیح الإعجاز فى شرح گلشن راز، محقق / مصحح: میرزا محمد ملک الکتاب، بمبئى‏، 1312 ه.ش.
63.  مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى‏، بحار الأنوار، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، 1403 ق‏، چاپ دوّم.
64.  مرتضى زبیدى، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس‏، محقق/ مصحح: شیرى، على‏، بیروت، دار الفکر، 1414 ه. ق‏ف چاپ اوّل.
65.  مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏، 1368 ه.ش، چاپ اول.
66.  معلوف، لویس، المنجد فی اللغة، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1372 ه.ش، چاپ سوم.
67.  نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اساس الاقتباس، مصحح: مدرس رضوی، محمدتقی، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1367 ه.ش، چاپ چهارم.
68.  ____________________ ، تجرید المنطق، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1408 ه.ق، چاپ اول.