نسیم خرد

نسیم خرد

انتساب صفت عقل به خداوند از منظر ابن سینا

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 سطح دو حوزه علمیه دارالسلام، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری مدرسی معارف، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.
چکیده
انتساب صفات، به الله از مباحث مهم کلام و فلسفه است که نقش مهمی را در معرفت الله ایفا می‌کند. در بخش الهیات به معنای اخص شکل جدی‌تری به خود گرفته است. در انتساب برخی صفات به خداوند شکی وجود ندارد؛ اما به دلیل برخی مسائل مانند توقیفی بودن اسماء الهی انتساب صفاتی به حضرت حق مورد اشکال و اختلاف واقع شده است. یکی از آن صفات، صفت عقل است که این مقاله درصدد است تا نظر ابن‌سینا را درباره انتساب این صفت به الله مورد بررسی قرار دهد. با ملاحظه در نظرات شیخ، متوجه می‌شویم وی این انتساب را صحیح می‌داند. هرچند با بحث از ریشه لغت این صفت، بخشی از ابعاد موضوع روشن می‌شود. در این جستار به روش تحقیق کتابخانه‌ای بیان می‌شود که برای جواز عقلی این انتساب شیخ الرئیس از دو طریق عام و یک طریق خاص آن را اثبات می‌کند؛ بدین صورت که نزد وی واجب الوجود همان الله و علّت برای تمام موجودات است و چون واجب الوجود مستلزم تمام کمالات وجودی و علّت واجد تمام کمالات معلول خود است، پس چنین انتسابی بنابر دو طریق وجوبِ وجود و علیت صحیح است. دیگر اینکه نزد ابن‌سینا تجرد و تعقل تلازم دارند و چون خدا نزد وی مجرد محسوب می‌شود، می‌توان نتیجه گرفت وی خداوند را عاقل می‌داند. البته باید توجه داشت که اثبات صفت عقل برای الله مبتنی بر توقیفی نبودن اسماء و صفات است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Attributing the Attribute of Intellect (ʻAql) to Allah from Ibn Sina’s View

نویسندگان English

Mohsen Habibi 1
Hossein Gholam Azad 2
ahmad sharabi farahani 3
1 Associate Professor, Department of Philosophy, Faculty of Literature and Foreign Languages, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
2 Level 2 of Dar al-Salam Seminary, Tehran, Iran.
3 Ph.D. student of the Faculty of Education, University of Quran and Hadith, Tehran, Iran.
چکیده English

Attributing attributes to Allah is one of the significant topics in theology and philosophy, playing a crucial role in the knowledge of Allah. This topic takes on a more serious form in theology in the specific sense. While there is no doubt about attributing certain attributes to Allah, due to issues such as the conditionality of the Divine Names, the attribution of some attributes to the Divine Presence has been subject to objection and controversy. One such attribute is the attribute of intellect, which this study examines from the perspective of Ibn Sina (Avicenna). By considering his views, we find that he considers this attribution to be correct. However, by discussing the root of the word “ʻAql (intellect),” some aspects of the topic become clearer. The discussions in this study are presented through a library research method. Sheikh al-Ra’is proves the rational permissibility of this attribution through two general and one specific method. According to him, the Necessary Being is Allah and He is the cause of all beings. Since the Necessary Being entails all existential perfections and the cause of the Existing possesses all the perfections of its effect, such an attribution is correct based on the two principles of necessity of being and causality. Additionally, from Ibn Sina’s perspective, abstractness and intellection are concomitant, and since he considers Allah to be abstract, it can be concluded that he views Allah as intelligent. However, it should be noted that proving the attribute of intellect for Allah is based on the unconditionality of the Divine Names and attributes.

کلیدواژه‌ها English

intellect (ʻAql)
Necessary Being
cause
abstractness
Ibn Sina (Avicenna)
  1. ابن‌سینا، (1989م)، الحدود، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  2. ــــــــ، (بی‌تا)، المبدأ و المعاد، تهران: مؤسسه مطالعات اسلام.
  3. ــــــــ، (۱۴۰۰ق)، رسائل ابنسینا، قم: بیدار.
  4. ــــــــ، (۱۳۹۳ش)، النجاة، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  5. ــــــــ، (۱۳۷۵ش)، الإشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغه.
  6. ــــــــ، (۱۴۰۴ق)، الشفاء - الالهیات، قم: منشورات مکتبة آیة اللّه العظمى المرعشى النّجفى.
  7. ــــــــ، (۱۳۷۶ش)، الالهیات من کتاب الشفاء، محقق حسن‌ حسن‌‌زاده الآملی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  8. ــــــــ، (۱۳۷۵ش)، النّفس من کتاب الشّفاء، محقق آیة الله حسن‌زاده آملی، قم: مرکز النّشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
  9. ابراهیمی دینانی، غلامحسین، (1399ش)، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  10. ارسطو، (1980)، منطق ارسطو، محقق دکتور عبدالرحمن بدوی، بیروت، لبنان: وکاله المطبوعات الکویت، دارالقلم.
  11. اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، (1955م)، اللمع فی الرد علی أهل الزیغ و البدع، مصر: شرکة مساهمة مصریة.
  12. ایجی، قاضی عضدالدین، (بی‌تا)، مواقف الکلام، لبنان: عالم الکتب.
  13. برنجکار، رضا، خرداد و تیر (1374)، خدا در اندیشه ارسطو(2)، کیهان اندیشه، شماره 60.
  14. توازیانی زهره، پاییز (1368)، مقایسه دیدگاه ابنسینا و اسپینوزا در نسبت عقل اراده و اختیار به خدا، فصل‌نامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، پیاپی24، صفحات 47 - 68.
  15. جوهری، ابونصر، (1407ق)، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، بیروت: دارالعلم للملایین.
  16. حسن‌زاده آملی، حسن، (1395ش)، اتحاد عاقل به معقول، قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
  17. ــــــــ، حسن، (۱۳۷۱ش)، عیون مسائل النفس، تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر، چاپ و صحافى، چاپخانه سپهر.
  18. ــــــــ، حسن، (۱۳۷۱ش)، کلمه علیا در توقیفیت اسماء، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
  19. حلی، حسن بن یوسف، (۱۳۸۰ش)، الأسرارالخفیة فی العلوم العقلیة، قم: بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
  • زبیدی مرتضی، محمد بن محمد محقق شیری، علی، (۱۴۱۴ق)، تاج العروس، بیروت: دار الفکر.
  1. سوزان نولن-هوکسما، باربارا ال، فردریکسون، جفلافتس، ویلم وگنار، (۱۳۹۲ش)، زمینه روانشناسی اتکینسون و هیلگارد، مترجم مهدی گنجی، تهران: نشر ساوالان، چاپ سوم.
  • صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم، (۱۹۸۱م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، چاپ سوم با حاشیه علامه طباطبائى.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، (۱۳۷۵ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان افست از بیروت.
  • طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد، (۱۴۰۷ق)، تجرید الاعتقاد، تهران: مکتب الاعلام الاسلامی‌، ملاحظات: حسینی جلالی، محمدجواد.
  • فراهیدی بصری، أبوعبدالرحمن الخلیل بن أحمد بن عمرو بن تمیم، محقق دکتر مهدی المخزومی، دکتر إبراهیم السامرائی، (۱۴۰۸ق، ) العین، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
  • قزوینی، سید أمیرمحمد، (۱۴۲۰ق)، الآلوسی و التشیع، قم: مرکزالغدیر للدراسات الإسلامیة‌.
  • مجلسی، محمدباقر، محقق السّیّد إبراهیم المیانجی، محمدالباقر البهبودی، (۱۴۰۳ق)، بحار الانوار، بیروت: دار الاحیاء التراث.
  • مطهری، مرتضی، (۱۳۹۰ش)، درسهای اسفار، تهران: صدرا.
  • مظفر، محمدرضا، (۱۳۸۷ش)، المنطق، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.